است « 1 » كه بر نظام اكمل مقرّر است . « إِلَّا مَنْ رَحِمَ » 119 طبرى : اين جمله دليل است كه مقصود اختلاف در عقايد و افكار باطل است و آنها كه مشمول رحمت هستند اتّفاق بر حقّ دارند و در اديان باطل بحث و اختلاف نمىكنند ، و نتيجه چنين است : مردم اختلاف بباطل و بيهوده دارند مگر مشمولين رحمت كه متّفق در حقّ هستند . « وَلِذلِكَ خَلَقَهُمْ » 119 تبيان : ابن عبّاس و مجاهد و ضحاك و قتاده گفته‌اند : يعنى آنها را آفريد براى آمرزش و رحمت « 2 » ، و حسن بصرى و عطا گفته‌اند : يعنى نتيجه و عاقبت خلق اختلاف است و دو دستگى و اين لام را لام عاقبت مينامند ، مثل « فَالْتَقَطَه آلُ فِرْعَوْنَ لِيَكُونَ لَهُمْ عَدُوًّا » يعنى نتيجه از آب گرفتن موسى اين بود كه او دشمن آنها شد . و ممكن است لام « لذلك » بمعنى « على » باشد يعنى بر اختلاف آفريد ، و ممكن است چنين معنى شود : براى اينكه هر يك بيايد و ديگرى برود آفريده است . حسن بصرى گفته است : ممكن است اين جمله متوجّه بجمله ى آيت جلو باشد « وَما كانَ رَبُّكَ لِيُهْلِكَ الْقُرى بِظُلْمٍ » و معنى اين باشد : خداوند عادل است ، و باصطلاح مردم ظلمشان نمىكند و براى همين عدالت آفريده است كه تا صالح باشند هلاك نشوند . فخر : حقّ اين است كه معنى جمله چنين باشد : براى اختلاف مردم مختلف و ناسازگار را آفريد ، و مستحقّين رحمت را براى رحمت آفريد ، و آيت بعد « لأَمْلأَنَّ جَهَنَّمَ » دليل اين مطلب است كه پس از اظهار رحمت و اختلاف تصريح شده است كه مردمى براى جهنّم خواهند بود .

--> ( 1 ) علم الهى صفت ذاتى حقّ است و معلول و مولود نيست و ظاهرا مراد از لفظ « مولود » « مطابق » باشد . ( مصحّح ) ( 2 ) يعنى براى رحمت و آمرزش آفريده ، اگر گفته شود « رحمت » مؤنّث است و بايستى « لتلك » ميگفت ، گوئيم تأنيث رحمت حقيقى نيست و اشكالى ندارد مانند « إِنَّ رَحْمَتَ اللَّه قَرِيبٌ مِنَ الْمُحْسِنِينَ » كه « قريبة » نيست . و همچنين « هذا رحمة ربّى » كه « هذه » نيست چون مراد فضل و انعام است . ( مصحّح )